خبرگزاری حوزه | خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:
«وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلی رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ.» (سوره اعراف، آیه ۱۶۴)
و (به یاد آر) هنگامی را که گروهی از آنها (به گروه دیگر) گفتند: «چرا جمعی (گنهکار) را اندرز می‌دهید که سرانجام خداوند آنها را هلاک خواهد کرد، یا به عذاب شدیدی گرفتار خواهد ساخت؟! (آنها را به حال خود واگذارید تا نابود شوند!)» گفتند: «(این اندرزها،) برای اعتذار (و رفع مسئولیت) در پیشگاه پروردگار شماست؛ بعلاوه شاید آنها (بپذیرند، و از گناه باز ایستند، و) تقوا پیشه کنند.»
و (به یاد آور) زمانی که گروهی از آنان (بنی‌اسرائیل، به گروه دیگر که نهی از منکر می‌کردند) گفتند: چرا شما قومی را موعظه می‌کنید که خدا هلاک کننده‌ی ایشان است، یا عذاب کننده‌ی آنان بر عذابی سخت است؟ گفتند: برای آنکه عذری باشد نزد پروردگارتان و شاید آنها نیز تقوا پیشه کنند.
شرح:
بنی‌اسرائیل سه گروه بودند: یک‌دسته قانون‌شکن، عده‌ای دیگر دلسوزان نصیحت‌گر و گروه سوم گروهی بی‌تفاوت؛ بی‌تفاوت‌ها به نصیحت‌گران می‌گفتند: خود را خسته نکنید، چون حرف‌هایتان در فاسقان اثر ندارد و آنها به هر حال جهنّمی هستند. ولی ناهیان از منکر می‌گفتند: کار ما بی‌اثر نیست، حداقل آنکه ما نزد خدا معذوریم. و چه بسا آنها به واسطه سخن ما تقوا پیشه کنند.
در آیه ۵ و ۶ سوره‌ی مرسلات، خداوند به کسانی‌که ذکرش را به دیگران، چه برای اتمام حجّت و چه برای تأثیر و هشدار القا می‌کنند، سوگند یاد می‌کند. «فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً عُذْراً أَوْ نُذْراً؛ و سوگند به آنها که آیات بیدارگر (الهی) را (به انبیا) القا می‌نمایند. برای اتمام حجّت یا برای انذار. (مرسلات/6)»
بیش از ده فایده برای امر به معروف و نهی از منکر (حتّی در صورتی که اثر نکند):
۱. گاهی امر و نهیِ ما امروز اثر نمی‌کند، ولی در تاریخ، فطرت و قضاوت دیگران اثر دارد.
چنانکه امام حسین علیه‌السلام در راه امر به معروف و نهی از منکر شهید شد، تا وجدان مردم در طول تاریخ بیدار شود.
۲. گاهی امر و نهی، فضا را برای دیگران حفظ می‌کند. چنانکه اذان‌گفتن مستحبّ است، گرچه شنونده‌ای نباشد، ایستادن به هنگام قرمزشدن چراغ راهنمایی لازم است، گرچه ماشینی نباشد؛ زیرا حفظ قانون و فضای احترام و عمل به قانون، لازم است.
۳. گاهی امر و نهیِ ما، گناهکاران را از گناه باز نمی‌دارد، ولی گفتن‌های پی در پی، لذّت گناه را در کام او تلخ می‌کند و لااقل با خیال راحت گناه نمی‌کند.
۴. برای حفظ آزادی باید امر و نهی کرد، زیرا نگفتن، جامعه را به محیط خفقان و ترس و سکوت تبدیل می‌کند.
۵. امر و نهی برای خودِ انسان مقام‌آفرین است، گرچه دیگران گوش ندهند. قرآن می‌فرماید: «وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ؛ چه کسی خوش‌گفتارتر است از آن کس که دعوت به سوی خدا می‌کند. (فصّلت/۳۳)»
۶. امر به معروف و نهی از منکر، اگر در دیگران اثر نکند، لااقل برای خود ما یک نوع قرب به خداوند، تلقین و تمرین شجاعت و جلوه سوز و تعهّد است.
۷. گاهی امر و نهی ما امروز اثر نمی‌کند، اما روزی که خلافکار در بن‌بست قرار گرفت و وجدانش بیدار شد، می‌فهمد که شما حق گفته‌اید. بنابراین اگر امروز اثر نکند، روزگاری اثر خواهد کرد.
۸. امر و نهی، وجدان انسان را آرام می‌کند، انسان با خود می‌گوید که من به وظیفه‌ام عمل کردم، این آرامش وجدان با ارزش است، گرچه دیگران گوش ندهند.
۹. امر به معروف و نهی از منکر، سیره انبیاست، گرچه دیگران گوش ندهند. قرآن می‌فرماید: «وَ إِذا ذُکِّرُوا لا یَذْکُرُونَ؛ و هنگامی که به آنان تذکّر داده شود، هرگز متذکّر نمی‌شوند. (صافات/ 13)» و یا بارها می‌فرماید: مردم سخنان و ارشادهای پیامبران را گوش نمی‌دادند و از آنها روی می‌گرداندند. بنابراین ما نباید توقّع داشته باشیم که همه به سخنان ما گوش بدهند.
۱۰. امر به معروف، یک اتمام حجّت برای خلافکار است تا در قیامت نگوید کسی به من نگفت! علاوه بر آنکه عذری هم برای گوینده است تا به او نگویند چرا نگفتی؟
۱۱. هنگام قهر الهی، آمِرین به معروف نجات خواهند یافت.
به هرحال، انبیا و اوصیا در راه امر به معروف و نهی از منکر شهید شدند تا حقّ گم نشود و از میان نرود؛ چنانکه قرآن در آیاتی می‌فرماید: «یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیاءَ؛ (آل‌عمران/112)»، «یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ؛ (بقره/61)» و «یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ؛ (آل‌عمران/21)»؛ که از این آیات استفاده می‌شود که گاهی در امر به معروف باید تا مرز شهادت پیش رفت.
پیام‌های آیه مورد بحث:
1. عدّه‌ای، نه خود موعظه می‌کنند و نه تحمّل موعظه‌کردن دیگران را دارند. (وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ)
۲. گناهِ بی‌تفاوتیِ خود را نباید با «خواستهِ الهی» توجیه کرد. (لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ)
۳. بی‌تفاوت‌ها، به جای اعتراض به اهلِ گناه، به آمرین به معروف اعتراض می‌کنند. (لِمَ تَعِظُونَ)
۴. در مقابل کسانی که موعظه و تلاشِ تربیتی را بی‌اثر می‌دانند باید مقاومت کرد. (لِمَ تَعِظُونَ ... قالُوا مَعْذِرَةً)؛ زیرا بازنداشتن مردم از گناه، مسئولیّت دارد و باید پاسخگو باشیم.
۵. قضاوتِ عجولانه، ممنوع است. نمی‌توان گفت: خداوند این گروه را عذاب یا هلاک خواهد کرد، شاید پرهیزکار شوند. (مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)
۶. نهی از منکر واجب است؛ یا برای اینکه افراد فاسق با ایمان شوند (لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)، یا برای عذر داشتنِ خود انسان نزد خداوند. (مَعْذِرَةً) (پس لازم نیست حتماً نهی از منکر اثر کند، تا بر ما واجب شود، زیرا ما مأمور به وظیفه‌ایم، نه ضامن نتیجه) (1)
یادآوری:
در کنار نکات بسیار مهمی که بیان شد، توجه به روایاتی که به صفات آمرانِ به معروف و ناهیانِ از منکر پرداخته‌اند نیز حائز اهمیت است که چه‌بسا با بی‌توجهی به آنها، خسارات دنیوی و معنوی را متوجه خود و دیگران می‌کنیم.
به عنوان نمونه، امام صادق علیه‌السلام در این‌باره می‌فرمایند:
«إِنَّمَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَی عَنِ اَلْمُنْکَرِ مَنْ کَانَتْ فِیهِ ثَلاَثُ خِصَالٍ عَالِمٌ بِمَا یَأْمُرُ بِهِ تَارِکٌ لِمَا یَنْهَی عَنْهُ عَادِلٌ فِیمَا یَأْمُرُ عَادِلٌ فِیمَا یَنْهَی رَفِیقٌ فِیمَا یَأْمُرُ رَفِیقٌ فِیمَا یَنْهَی.»
کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند باید دارای این سه صفت باشد: آنچه را که به آن امر می‌کند و یا از آن نهی می‌کند بداند؛ در امر به معروف و نهی از منکر عادل باشد؛ در امر به معروف و نهی از منکر مدارا کند. (وسائل‌الشیعه، ج 16، ص 130)
در شرح کلام امام صادق علیه‌السلام باید گفت:
«کسی که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منکر کند، باید در ابتدا معروف و منکر را بشناسد. بسیارند کسانی که فکر می‌کنند امر به معروف می‌کنند، در حالی‌که امر به منکر می‌کنند. چون مسأله را نمی‌دانند و یا گمان می‌کنند که نهی از منکر می‌کنند، در حالی که نهی از معروف می‌کنند.
و نیز در چیزی که امر و نهی می‌کند عدالت داشته باشد؛ یعنی بین افراد فرق نگذارد، به‌طوری‌که اگر شخص بیگانه‌ای کاری انجام دهد، آن را منکر بداند، ولی اگر فرزند خودش انجام دهد، منکر نداند. بالاتر از این، بین خود و دیگران عدالت داشته باشد و اگر دیگران را نهی از منکر می‌کند، اوّل خودش آن کار را انجام ندهد.
و نیز بسیارند کسانی که با خشونت، بی‌ادبی، اهانت، تهمت و... امر به معروف و نهی از منکر کرده و افراد را به لجبازی وادار می‌کنند؛ در حالی که اگر با ادب، برخورد نیکو و بدون تحقیر و توهین باشد، آن را می‌پذیرند.» (2)
1. برگرفته از «تفسیر نور» (با اندکی تغییر)
2. برگرفته از کتاب «مشکات هدایت» (با اندکی تغییر)
تهیه شده در سرویس علمی-فرهنگی خبرگزاری حوزه
نظر شما